تومور هیپوفیز یک نوع رشد غیرطبیعی سلول در غده هیپوفیز است. در ناحیه زیرین مغز غده هیپوفیز وجود دارد و برای کنترل عملکردهای خاص بدن هورمونهای خاصی را در خون ترشح میکند. این غده کارهای مهمی مانند رشد در دوران کودکی و کارکرد غده هیپوفیز را انجام میدهد. تومور هیپوفیز عملکرد کلی بدن را به خطر میاندازد. این تومور در دسته تومورهای خوش خیم قرار میگیرد. برای آشنایی بیشتر با موارد مختلف این بیماری تا پایان این مقاله با ما همراه باشید.
آشنایی با تومور هیپوفیز
غده هیپوفیز یکی از مهمترین غدههای بدن است که فعالیتهای بدن را با ترشح هورمونهایی کنترل میکند. تومور هیپوفیز در ترشح هورمونها اختلال ایجاد میکند و در نتیجه در عملکرد کل بدن اختلال ایجاد میشود. تومور هیپوفیز در دو نوع عملکردی و غیرعملکردی وجود دارد.
هنگامی که باعث تولید هورمونهای اضافی شود عملکردی است، و زمانی که هورمون اضافی تولید نشود غیر عملکردی نامیده میشود. بیشتر تومورهای هیپوفیز باعث ایجاد فشار روی اعصاب بینایی مجاور میشوند و برای بینایی مشکلساز میشوند.
بیشتر تومورهای هیپوفیز هیچ علائمی بروز نمیدهد و در نتیجه تشخیص داده نمیشود. تشخیص این تومور ممکن است با یک آزمایش معمول تصویربرداری مغز پیدا شود. تقریبا 25 درصد افراد احتمال دارد بدون اینکه اطلاعی داشته باشند تومورهای کوچک هیپوفیز داشته باشند.
تومور هیپوفیز خوشخیم است یا بدخیم؟
اولین نگرانی بیشتر بیماران این است که «تومور هیپوفیز سرطانی است یا نه؟». خبر خوب این است که بیشتر تومورهای هیپوفیز از نوع آدنوم و خوشخیم هستند؛ یعنی مثل بسیاری از سرطانها در بدن پخش نمیشوند و متاستاز نمیدهند.
با این حال، خوشخیم بودن بهمعنای بیخطر بودن نیست. این تومورها میتوانند:
- روی عصب بینایی و ساختارهای مغزی مجاور فشار بیاورند
- با برهم زدن تعادل هورمونها روی کل بدن اثر بگذارند
نوع بدخیم (کارسینوم هیپوفیز) بسیار نادر است، اما حتی تومور خوشخیم هم نیاز به پیگیری منظم، ارزیابی هورمونی و تصمیمگیری درمانی زیر نظر فوقتخصص غدد و جراح مغز و اعصاب دارد.
بیشتر بخوانید:آیا تومور هیپوفیز باعث چاقی میشود؟
انواع تومور هیپوفیز
شایعترین تومور هیپوفیز آدنوم یا ورم هیپوفیز است. این نوع تومور غیرسرطانی است و بر روی غده هیپوفیز شکل میگیرد. آدنومها در حالت های مختلفی دسته بندی میشوند که امکان دارد خوش خیم، تهاجمی یا سرطانی باشند. این نوع هورمونها ممکن است ترشحی باشند به این معنی که هورمونهای خاصی ایجاد میکنند.
اگر اندازه آنها یک سانتی متر یا بیشتر باشد ماکروآدنوم نامیده میشوند. اما گر از یک سانتی متر کوچکتر باشند میکروآدنوم گفته میشود.
آدنومای غیرعملکردی
این نوع تومور شایعترین تومور هیپوفیز است که با تولید نکردن هورمون اضافه، بیمار متوجه علائم نمیشود. مگر در صورتی که سایز آن تغییر کند یا به ساختارهای مجاور فشار وارد کند و باعث سردرد و اختلالات بینایی شود. تومورهای بزرگ باعث کاهش تولید هورمون میشوند و میتوانند به سلولهای نرمال هیپوفیز آسیب بزنند.
پرولاکتینوما (تولید کننده پرولاکتین)
پرولاکتینوما این نوع تومور خوش خیم است و پرولاکتین به مقدار زیادی ترشح میکند. وجود این تومور در خانمها به دلیل میزان بالای ترشح پرولاکتین، باعث نامنظم شدن چرخه قاعدگی میشود. در برخی مواقع موجب قطع عادت ماهیانه میشود و حتی در زمان غیرشیردهی باعث ترشح شیر از پستان میشود. اگر این تومور در مردان ایجاد شود، میل جنسی، تعداد اسپرم و میزان موهای بدن کاهش مییابد. در همین حین علائم سردرد و مشکلات بینایی به وجود میآید.
تومورهای تولید کننده آدرنوکورتیکوتروپین ACTH
آدرنوکورتیکوتروپین غده آدرنال را تحریک کرده تا استروئید متابولیسم را متاثر کند. این هورمون سیستم ایمنی بدن را کاهش میدهد و باعث میشود قرمز و التهاب در کل بدن کم میشود. با افزایش ACTH باعث ایجاد بیماری کوشینگ میشود و موجب ساخت چربی در صورت، شکم، گردن و نواحی پشت و سینهها میشود اما بازوها و پاها لاغر میشوند.
علت ایجاد تومور هیپوفیز چیست؟
علت ایجاد تومورهای هیپوفیز هنوز به طور کامل مشخص نشده است. اما برخی عوامل و علل محتمل برای تومورهای هیپوفیز عبارتند از:
- تغییرات ژنتیکی: تغییرات در ژنوم سلولهای هیپوفیز ممکن است منجر به ایجاد تومورهای هیپوفیز شوند. این تغییرات میتوانند به وراثتی بودن برخی تومورهای هیپوفیز اشاره کنند.
- عوامل محیطی: برخی عوامل محیطی، مانند تابش ناشی از درمان های پرتو در ناحیه سر و گردن، ممکن است باعث ایجاد تومورهای هیپوفیز شوند. اما ارتباط دقیق بین عوامل محیطی و تومورهای هیپوفیز هنوز در مقابله با تمامی موارد تومورها مشخص نیست.
- عوامل هورمونی: تومورهای هیپوفیز میتوانند ناشی از تغییرات هورمونی در سیستم هیپوتالاموس-هیپوفیز-غدههای تحت کنترل آن باشند. برخی تومورهای هیپوفیز میتوانند هورمونهای اضافی تولید کنند یا تولید هورمونهای طبیعی را تحت تاثیر قرار دهند.
علائم تومور هیپوفیز
علائم تومور هیپوفیز همیشه واضح و یکسان نیست؛ بعضی تومورها سالها بیسر و صدا رشد میکنند و کاملاً اتفاقی در MRI یا سیتیاسکن دیده میشوند، اما بعضی دیگر با بههمزدن تعادل هورمونها یا فشار روی عصب بینایی، نشانههای مشخصی در بدن ایجاد میکنند. بهطور کلی، علائم تومور هیپوفیز را میتوان در دو گروه اصلی دید: علائم فشاری و علائم هورمونی.
علائم فشاری (بهدلیل فشار تومور روی بافتهای اطراف):
- سردردهای مکرر یا متفاوت از سردردهای همیشگی
- تاری دید، محدود شدن میدان دید (بهخصوص از طرفین)، دوبینی
- در موارد پیشرفتهتر، کاهش شدید بینایی
علائم هورمونی (بهدلیل زیاد یا کمشدن هورمونها):
- اختلال در چرخه قاعدگی، ترشح شیر از سینه بدون بارداری یا شیردهی، ناباروری در زنان
- کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش موهای بدن و ناباروری در مردان
- افزایش وزن غیرعادی، پف کردن صورت، تجمع چربی در شکم و پشت گردن (در تومورهای ACTH)
- تعریق زیاد، بزرگشدن دست و پا، تغییر چهره (در تومورهای تولیدکننده هورمون رشد)
- خستگی شدید، ضعف، سرما یا گرمای غیرعادی، کاهش یا افزایش وزن بیدلیل
گاهی تومور هیپوفیز فقط با یک یا دو علامت خفیف خود را نشان میدهد و فرد متوجه ارتباط آن با غده هیپوفیز نمیشود؛ به همین دلیل، هر ترکیب «سردرد مداوم + تغییرات بینایی + علائم هورمونی» حتماً باید جدی گرفته و توسط پزشک بررسی شود.
تومور هیپوفیز چه زمانی نیاز به درمان دارد؟
اینکه تومور هیپوفیز چه زمانی نیاز به درمان دارد، بستگی به اندازه، سرعت رشد و تأثیر آن روی هورمونها و بینایی دارد. بعضی تومورهای کوچک و بدون علامت فقط تحت نظر میمانند، اما در شرایط زیر معمولاً درمان فعال (دارو، جراحی یا پرتودرمانی) لازم است:
- وقتی تومور روی عصب بینایی فشار میآورد و باعث تاری دید، دوبینی یا کم شدن میدان دید میشود.
- وقتی تعادل هورمونی بدن بههم میریزد؛ مثلاً پرولاکتین، ACTH یا هورمون رشد بهطور غیرطبیعی بالا میرود یا هورمونهای طبیعی کم میشوند.
- وقتی در MRI های پیاپی، تومور در حال بزرگ شدن است، حتی اگر فعلاً علامت خفیف باشد.
- وقتی سردرد مداوم، اختلال قاعدگی، ناباروری، تغییرات چهره یا خستگی شدید، به تومور هیپوفیز نسبت داده میشود.
در مقابل، تومورهای کوچک، بدون علامت و بدون اختلال هورمونی اغلب فقط با MRI دورهای و آزمایش خون پیگیری میشوند. تصمیم نهایی برای درمان باید همیشه توسط فوقتخصص غدد و جراح مغز و اعصاب و با توجه به شرایط هر فرد گرفته شود.
عوامل خطر تومور هیپوفیز
برخی عوامل خطر مرتبط با ابتلا به تومورهای هیپوفیز عبارتند از:
بیماریهای ژنتیکی: برخی تومورهای هیپوفیز میتوانند به صورت وراثتی انتقال یابند. مثالهایی از بیماریهای ژنتیکی شامل بیماری مولتیپل اندوکرین نوع 1 (MEN1) و سندرم کارنی میشوند.
سابقه خانوادگی: اگر در خانواده شما تومورهای هیپوفیز یا بیماریهای ژنتیکی مرتبط با هیپوفیز وجود داشته باشد، خطر ابتلا به تومورهای هیپوفیز برای شما افزایش مییابد.
جنسیت: برخی تومورهای هیپوفیز میتوانند تمایل به ابتلا به جنس مشخصی داشته باشند. برای مثال، آدنوم پرولاکتین در زنان بیشتر شیوع دارد.
سن: برخی تومورهای هیپوفیز در سنین خاصی رخ میدهند. به طور کلی، بیشتر آدنومهای هیپوفیز در سنین بالغین شیوع دارند، در حالی که تومورهای کرانیوفارنژیوما بیشتر در کودکان و نوجوانان رخ میدهند.
استفاده از هورمونها: استفاده طولانی مدت از برخی هورمونها، مانند استروئیدها، ممکن است باعث افزایش خطر ابتلا به تومورهای هیپوفیز شود.
تابش: دریافت تابش بالا به ناحیه سر و گردن در طول زمان، به ویژه پرتو درمانی در این ناحیه، ممکن است باعث افزایش خطر ابتلا به تومورهای هیپوفیز شود.
تومور هیپوفیز چه خطراتی دارد؟
تومورهای هیپوفیز ممکن است باعث عوارض و مشکلات مختلفی شود. خطرات و عوارض مرتبط با تومورهای هیپوفیز عبارتند از:
- اختلالات هورمونی
هیپوفیز مسئول تنظیم فعالیت غدد درونریز بدن است و تولید هورمونهایی مانند هورمون رشد، هورمونهای تیروئید، آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) و هورمونهای جنسی را کنترل میکند. تومورهای هیپوفیز ممکن است باعث اختلال در تولید و ترشح هورمونها شده و به عوارض هورمونی منجر شوند. مثلا آدنوم پرولاکتین میتواند باعث افزایش تولید هورمون پرولاکتین شده و عوارضی مانند قاعدگی نامنظم و ناباروری در زنان و کاهش عملکرد جنسی در مردان را ایجاد کند.
- کاهش بینایی
تومورهای هیپوفیز ممکن است فشار روی عصب بینایی (عصب بینایی) را افزایش دهند، که باعث کاهش بینایی و ایجاد مشکلات بینایی مانند بینایی محدود، بینایی کمرنگ، زوال بینایی و در برخی موارد کوری قابل برگشت میشود.
- سردرد
فشاری که تومورهای هیپوفیز بر محیط اطراف و ساختارهای مغزی دیگر اعمال میکنند، ممکن است باعث سردرد مزمن شود.
- فشار بر سایر غدههای هیپوفیز
تومورهای هیپوفیز میتوانند فشاری بر سایر غدههای هیپوفیز اعمال کرده و باعث کاهش فعالیت آنها شوند. به عنوان مثال، تومورهایی که فشاری بر غده هیپوفیز ناحیه جلویی مرکزی (adenohypophyseal) اعمال میکنند، میتوانند باعث کاهش تولید هورمون رشد شوند.
در ادامه میتوانید عوارض بعد از جراحی تومور هیپوفیز هم از زبان دکتر مسعود شیروانی بشنوید:
عوارض بعد از جراحی تومور هیپوفیز
تومور هیپوفیز در کودکان و نوجوانان
هرچند تومور هیپوفیز بیشتر در بزرگسالان دیده میشود، اما میتواند در کودکان و نوجوانان هم رخ دهد و بهخاطر نقش مهم هیپوفیز در رشد و بلوغ، در این سنین حساستر و مهمتر است. در این گروه سنی، تومور هیپوفیز بیشتر خود را با اختلال رشد، بلوغ غیرطبیعی و مشکلات بینایی نشان میدهد تا فقط سردرد ساده.
برخی نشانههای مهم تومور هیپوفیز در کودکان و نوجوانان:
- کوتاهی قد یا توقف رشد نسبت به همسنوسالها
- بلوغ زودرس یا تأخیر در بلوغ (مثلاً عدم ظهور علائم بلوغ در سن مناسب)
- سردردهای مکرر و مقاوم
- کاهش بینایی، مخصوصاً مشکل در دیدن اطراف (میدان دید)
- خستگی، بیحالی، تغییرات خلقی یا افت عملکرد در مدرسه
هر کودک یا نوجوانی که ترکیبی از مشکل رشد، بلوغ غیرطبیعی، سردرد مداوم و تغییرات دید دارد، باید توسط متخصص غدد کودکان و در صورت لزوم جراح مغز و اعصاب ارزیابی شود؛ چون تشخیص بهموقع تومور هیپوفیز در این سنین، هم برای حفظ بینایی و هم برای رشد و آینده هورمونی و باروری بسیار حیاتی است.
تشخیص تومور هیپوفیز چگونه انجام میشود؟
تومور هیپوفیز معمولاً فقط با یک علامت ساده مثل سردرد تشخیص داده نمیشود؛ ترکیبی از شرح حال، معاینه، آزمایشهای هورمونی و تصویربرداری مغز کنار هم به پزشک کمک میکند به این تشخیص برسد. در بسیاری از افراد، تومور هیپوفیز کاملاً تصادفی و در حین بررسی یک مشکل دیگر (مثلاً سردرد، سرگیجه یا حتی شک به سکته) در MRI یا سیتیاسکن دیده میشود.
بهطور خلاصه، برای تشخیص تومور هیپوفیز معمولاً این مراحل انجام میشود:
- تصویربرداری مغز (MRI با تمرکز بر ناحیه هیپوفیز)
دقیقترین روش برای دیدن اندازه، محل و گسترش تومور است. سیتیاسکن هم گاهی بهطور اتفاقی این توده را نشان میدهد، اما MRI جزئیات بیشتری میدهد. - آزمایشهای هورمونی خون
سطح هورمونهایی مثل پرولاکتین، هورمون رشد، ACTH، هورمونهای تیروئید و هورمونهای جنسی بررسی میشود تا مشخص شود تومور، ترشحی است یا خیر و آیا به کاهش هورمونهای طبیعی منجر شده یا نه. - بررسی بینایی (معاینه چشم و میدان دید)
چون تومور هیپوفیز میتواند روی عصب بینایی فشار وارد کند، معاینه چشم و تست میدان دید کمک میکند تاثیر تومور بر بینایی مشخص شود.
بههمین دلیل، هر وقت در کنار سردرد و خستگی، تغییرات هورمونی یا اختلال دید وجود داشته باشد، پزشک معمولاً برای بررسی دقیقتر، MRI و آزمایشهای هورمونی درخواست میکند تا در صورت وجود تومور هیپوفیز، آن را در مراحل قابل کنترل تشخیص دهد.
روش های درمانی تومور هیپوفیز
انواع روشهای درمان تومور هیپوفیز شامل موارد زیر است:
درمان دارویی هیپوفیز
روش دارویی به عنوان اولین روش درمانی انتخاب میشود. در این روش از داروهایی مانند کابرگولین ، بروموکریپتین، آنالوگ سوماتوستاتین و پگویزومانت به ترتیب برای کاهش ترشح پرولاکتین، هورمون رشد و هورمون محرک تیروئید باعث کوچکتر شدن تومور میشوند.
جراحی تومور هیپوفیز
علاوه بر جراحی کرانیوتومی یا جراحی جمجمه، امکان جراحی آندوسکوپی نیز وجود دارد که این نوع جراحی از طریق مسیر بینی و بدون ایجاد برش انجام میشود. این جراحی بسیار حساس است و باید حتما توسط بهترین جراح تومور های مغزی در تهران انجام شود. دکتر مسعود شیروانی نیز به عنوان بهترین جراح تومور هیپوفیز شناخته شده اند.
در ویدئو زیر میتوانید توضیحات بیماری که برای جراحی تومور هیپوفیز آماده میشوند را مشاهده کنید.
جراحی تومور هیپوفیز(بیماری آکرومگالی)
پرتو درمانی هیپوفیز
این روش مکمل روش جراحی تومور شناخته می شود. این روش برای بیمارانی است که با مصرف داروها نتیجه خوبی نگرفتهاند . در روش پرتودرمانی پس از جراحی، اشعه ایکس برای از بین بردن توده یا بقایای توده تابانده میشود. پرتو درمانی به دو صورت پرتودرمانی با پروتون و پرتودرمانی Stereotactic طی چند جلسه انجام میشود.
چه زمانی باید برای تومور هیپوفیز به پزشک مراجعه کنید؟
همه سردردها یا خستگیها به تومور هیپوفیز ربط ندارند، اما بعضی علائم آنقدر مهم هستند که نباید نادیده گرفته شوند. اگر چند مورد از نشانههای زیر را تجربه میکنید، بهتر است حتماً توسط متخصص مغز و اعصاب یا غدد بررسی شوید:
- سردردهای مداوم یا متفاوت از سردردهای همیشگی
- تاری دید، دوبینی یا کمشدن دید از اطراف (محدود شدن میدان دید)
- اختلال در چرخه قاعدگی، ترشح شیر بدون بارداری یا شیردهی، ناباروری
- کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا کاهش موهای بدن در مردان
- تغییرات ناگهانی در وزن، صورت پفآلود، چربی شکمی یا علائم شبیه کوشینگ
- کوتاهی قد، توقف رشد یا بلوغ غیرطبیعی در کودکان و نوجوانان
در صورت بروز این علائم، مخصوصاً اگر چند علامت همزمان دیده شود، مراجعه زودهنگام به پزشک میتواند باعث تشخیص بهموقع تومور هیپوفیز و شروع درمان مؤثر قبل از آسیب جدی به بینایی یا هورمونهای بدن شود.
سوالات متداول درباره تومور هیپوفیز
1.تومور هیپوفیز همیشه خطرناک است؟
خیر. بیشتر تومورهای هیپوفیز خوشخیم هستند، اما بسته به اندازه و تأثیرشان روی هورمونها یا بینایی، ممکن است به درمان نیاز داشته باشند.
2.آیا تومور هیپوفیز باعث کاهش بینایی میشود؟
اگر تومور بزرگ شود و روی عصب بینایی فشار بیاورد، بله. شایعترین علامت، کم شدن میدان دید از طرفین است.
3.تومور هیپوفیز قابل پیشگیری است؟
خیر، علت دقیق آن مشخص نیست و معمولاً قابل پیشگیری نیست. اما تشخیص زودهنگام میتواند از عوارض جدی جلوگیری کند.
جمعبندی
تومور هیپوفیز در بیشتر موارد خوشخیم است، اما بهدلیل تأثیر مستقیم روی هورمونها، بینایی، رشد و باروری، موضوعی نیست که بتوان آن را ساده گرفت یا به تعویق انداخت. تشخیص بهموقع، انتخاب صحیح بین درمان دارویی، جراحی یا پرتودرمانی و پیگیری منظم، نقش اصلی را در جلوگیری از عوارض جدی ایفا میکند.
اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با تومور هیپوفیز روبهرو هستید، یا علائمی مثل سردرد مداوم، تغییر دید، اختلالات هورمونی یا مشکل رشد و بلوغ دارید، میتوانید برای ارزیابی دقیق و تصمیمگیری درباره بهترین روش درمان، به دکتر مسعود شیروانی (جراح مغز و اعصاب و جراح تومور هیپوفیز) مراجعه کنید. یک ویزیت تخصصی میتواند مسیر درمان را برای شما روشنتر و خیالتان را آرامتر کند.