آنوریسم مغزی برآمدگی یا گشادشدگی غیرطبیعی در دیواره رگهای خونی مغز است که معمولاً بدون علامت ایجاد میشود، اما در صورت پارگی میتواند باعث خونریزی سابآراکنوئید، آسیب شدید عصبی و حتی مرگ شود. شناخت علائم آنوریسم مغزی مثل سردرد ناگهانی و شدید، اختلال بینایی و بیحسی یکطرفه بدن نقش مهمی در تشخیص زودهنگام این عارضه دارد.
آگاهی از علل و عوامل خطر مانند فشار خون بالا، مصرف سیگار و برخی اختلالات ژنتیکی، و همچنین آشنایی با روشهای تشخیص و درمان آنوریسم مغزی از جمله جراحی کلیپینگ و روشهای اندوواسکولار، به بیمار کمک میکند زودتر به جراح مغز و اعصاب مراجعه کند و احتمال خطر مرگ و عوارض جبرانناپذیر کاهش یابد.
آنوریسم مغزی چیست؟
آنوریسم مغزی به برآمدگی یا گشادشدگی غیرعادی در دیواره یکی از عروق خونی مغز گفته میشود که معمولاً در نواحی ضعیف دیواره رگ ایجاد میشود. در این حالت، بهدلیل ضعیف شدن دیواره شریان، حبابی کوچکِ پُر از خون بهصورت برآمدگی حبابیشکل به داخل مغز برجسته میشود و اگر بهموقع تشخیص و درمان نشود، میتواند به پارگی و خونریزی داخل مغزی و بروز عوارض جدی و تهدیدکننده حیات منجر شود.
آنوریسم داخل جمجمه نوعی اختلال عروقی مغز است که در آن ضعف در دیواره شریان یا ورید موجب گشادشدگی موضعی رگ میشود. این آنوریسمها از نظر اندازه به چند گروه تقسیم میشوند: کوچک (کمتر از ۱۵ میلیمتر)، بزرگ (۱۵ تا ۲۵ میلیمتر)، غولپیکر (۲۵ تا ۵۰ میلیمتر) و فوقغولپیکر (بیش از ۵۰ میلیمتر). شناخت اندازه و نوع آنوریسم به پزشک کمک میکند خطر پارگی، عوارض احتمالی و بهترین روش درمان را دقیقتر تعیین کند.
انواع آنوریسم مغزی بر اساس اندازه
آنوریسمها بسته به مقدار گشادشدگی رگ، به چند گروه تقسیم میشوند و هرچه بزرگتر باشند، احتمال پارگی و خونریزی مغزی افزایش مییابد:
- آنوریسم کوچک: قطر کمتر از ۱۵ میلیمتر؛ اغلب بدون علامت و معمولاً بهصورت تصادفی تشخیص داده میشود.
- آنوریسم متوسط یا بزرگ: ۱۵ تا ۲۵ میلیمتر؛ خطر پارگی بیشتر شده و معمولاً نیاز به ارزیابی دقیق و تصمیمگیری درمانی دارد.
- آنوریسم غولپیکر: ۲۵ تا ۵۰ میلیمتر؛ با احتمال بالای پارگی و فشار روی ساختارهای مغزی همراه است.
- آنوریسم فوقغولپیکر: بیش از ۵۰ میلیمتر؛ از خطرناکترین انواع آنوریسم مغزی با ریسک بالای مرگ و عوارض شدید عصبی است.
ارتباط با دکتر مسعود شیروانی: ۰۲۱۴۹۲۲۹۱۱۲ و ۰۲۱۴۹۲۲۹۰۰۰
انواع آنوریسم مغزی بر اساس شکل (کیسهای و دوکیشکل)
از نظر شکل، آنوریسمها به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
- آنوریسم کیسهای (Saccular): شایعترین نوع آنوریسم مغزی، شبیه یک کیسه یا حباب روی دیواره شریان. این نوع عامل مهم خونریزی سابآراکنوئید است.
- آنوریسم دوکیشکل (Fusiform): گشادشدگی طولی و گسترده در یک بخش از رگ؛ معمولاً با بیماریهای زمینهای عروقی مرتبط است و ممکن است علائم متفاوتی ایجاد کند.
این دستهبندیها به جراح مغز و اعصاب کمک میکند تا با توجه به محل، اندازه و نوع آنوریسم، بهترین گزینه درمانی مثل کویلینگ، کلیپینگ یا روشهای اندوواسکولار را انتخاب کند.
علائم آنوریسم مغزی
علائم آنوریسم مغزی بستگی دارد به اینکه آنوریسم پاره شده است یا هنوز بدون پارگی در دیواره رگ وجود دارد. بسیاری از آنوریسمهای کوچک تا زمانی که پاره نشوند، علامت واضحی ایجاد نمیکنند؛ اما در صورت بزرگ شدن یا ایجاد فشار روی بافتهای مغزی، میتوانند باعث سردرد، اختلال بینایی و علائم عصبی شوند. وقتی آنوریسم مغزی پاره میشود و خونریزی سابآراکنوئید رخ میدهد، معمولاً یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است و علائم بهطور ناگهانی و شدید ظاهر میشوند.
علائم آنوریسم مغزی بدون پارگی
آنوریسم مغزی بدون پارگی ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند و بهطور اتفاقی در سیتیاسکن یا امآرآی مغز کشف شود. با این حال، در برخی بیماران، بهویژه وقتی آنوریسم بزرگتر میشود یا روی اعصاب و ساختارهای اطراف فشار وارد میکند، ممکن است علائم زیر دیده شود:
- سردردهای موضعی یا مکرر در یک ناحیه خاص از سر
- تاری دید، دوبینی یا کاهش دید در یک چشم یا هر دو چشم
- درد پشت چشمها یا احساس فشار در حدقه چشم
- بیحسی، ضعف یا گزگز در یک سمت صورت یا بدن
- مشکل در تمرکز، اختلال حافظه خفیف یا تغییرات خلقی
- افتادگی پلک یا تغییر در حرکت چشم بهدلیل فشار بر عصب بینایی
بروز این علائم بهخصوص اگر جدید، پیشرونده یا همراه با سایر نشانههای عصبی باشند، نیازمند بررسی توسط متخصص مغز و اعصاب یا جراح مغز و اعصاب است.
علائم آنوریسم مغزی پاره شده (خونریزی سابآراکنوئید)
وقتی آنوریسم مغزی پاره میشود، خون به فضای اطراف مغز نشت میکند و خونریزی سابآراکنوئید رخ میدهد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است و معمولاً با علائم زیر همراه است:
- سردرد ناگهانی و بسیار شدید که بیمار آن را «بدترین سردرد عمر» توصیف میکند
- حالت تهوع و استفراغ شدید
- سفتی گردن و ناتوانی در حرکت راحت گردن
- حساسیت به نور (فتوفوبی) و تاری دید یا دوبینی
- اختلال سطح هوشیاری؛ از گیجی و خوابآلودگی تا بیهوشی کامل
- تشنج در برخی بیماران
- افتادگی ناگهانی پلک، اختلال شدید بینایی یا ضعف ناگهانی در یک سمت بدن
بروز هر یک از این علائم، بهخصوص سردرد ناگهانی و انفجاری همراه با تهوع، استفراغ، سفتی گردن یا کاهش هوشیاری، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس و بررسی سریع با سیتیاسکن و سایر روشهای تصویربرداری است؛ زیرا تاخیر در تشخیص و درمان آنوریسم مغزی پاره شده میتواند خطر مرگ و عوارض عصبی دائمی را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
آنوریسم مغزی باعث مرگ میشود؟
آنوریسم مغزی همیشه به معنای مرگ حتمی نیست؛ اما در صورت پارگی آنوریسم مغزی میتواند بهسرعت به یک وضعیت تهدیدکننده حیات تبدیل شود. وقتی دیواره رگ پاره میشود، خون وارد فضای اطراف مغز شده و خونریزی سابآراکنوئید رخ میدهد. این نوع خونریزی در صورت عدم درمان فوری، میتواند منجر به مرگ یا ناتوانی عصبی دائمی شود. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام و مراجعه سریع به اورژانس اهمیت بسیار زیادی دارد.
عوامل مؤثر بر خطر مرگ در آنوریسم مغزی
خطر مرگ و عوارض طولانیمدت بعد از آنوریسم مغزی به چند عامل مهم بستگی دارد:
- پارگی یا عدم پارگی آنوریسم:
آنوریسم مغزی بدون پارگی، مخصوصاً اگر کوچک باشد، ممکن است سالها بدون مشکل بماند و فقط نیاز به پیگیری دورهای داشته باشد. در مقابل، پارگی آنوریسم میتواند در مدت کوتاه جان بیمار را تهدید کند. - اندازه و محل آنوریسم مغزی:
هرچه آنوریسم بزرگتر باشد و در محل حساستری از عروق مغزی قرار گرفته باشد، خطر پارگی، خونریزی مغزی و مرگ بیشتر است. - وضعیت عمومی سلامت بیمار:
بیماریهایی مانند فشار خون بالا، دیابت، بیماری قلبی، سن بالا و مصرف سیگار، میتوانند پیشآگهی را بدتر کنند و ریسک عوارض را افزایش دهند. - سرعت تشخیص و شروع درمان:
مراجعه سریع به اورژانس، انجام سیتیاسکن، سیتی آنژیو یا امآرآی مغز و تصمیمگیری بهموقع برای درمان (مثل کویلینگ اندوواسکولار یا کلیپینگ جراحی) نقش کلیدی در کاهش خطر مرگ دارد. - تجربه تیم درمان و نوع مداخله:
انتخاب روش مناسب درمان آنوریسم مغزی و انجام آن توسط جراح مغز و اعصاب باتجربه میتواند شانس زندهماندن و کیفیت زندگی بعد از عمل را بهطور چشمگیری بهبود دهد.
طول عمر بیماران مبتلا به آنوریسم مغزی
بسیاری از بیماران که آنوریسم مغزی بدون پارگی در آنها بهموقع تشخیص داده میشود، با درمان مناسب یا پیگیری منظم، میتوانند زندگی طولانی و نسبتا طبیعی داشته باشند. در این گروه، کنترل عوامل خطر مثل فشار خون و ترک سیگار نقش مهمی در کاهش احتمال پارگی دارد.
در مقابل، در بیماران مبتلا به آنوریسم مغزی پاره شده، خطر مرگ و ناتوانی عصبی بالاتر است. برخی بیماران بهعلت شدت خونریزی و عوارض ثانویه مانند اسپاسم عروق، هیدروسفالی یا آسیب دائمی بافت مغز دچار مشکلات پایدار میشوند. با این حال، اگر تشخیص و درمان بهموقع انجام شود، شانس بهبود و بازگشت نسبی به فعالیتهای روزمره بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد.
بیشتر بخوانید: انواع تومور مغزی
آیا میتوان خطر مرگ ناشی از آنوریسم مغزی را کاهش داد؟
خبر خوب این است که با کنترل برخی عوامل، میتوان خطر پارگی و عوارض آنوریسم مغزی را کاهش داد:
- کنترل دقیق فشار خون بالا
- ترک سیگار و پرهیز از مصرف مواد مخدر محرک
- پیگیری منظم تصویربرداری در آنوریسمهای کوچک و بدون پارگی
- درمان بهموقع آنوریسمهای پرخطر طبق نظر جراح مغز و اعصاب
- مراجعه فوری به اورژانس در صورت بروز سردرد ناگهانی و شدید، تاری دید، ضعف ناگهانی یک سمت بدن، کاهش سطح هوشیاری یا تشنج
در مجموع، آنوریسم مغزی یک بیماری جدی و تهدیدکننده حیات است، اما الزاماً به معنای مرگ قطعی نیست. آگاهی از علائم هشدار، کنترل عوامل خطر و مراجعه سریع به پزشک، مهمترین راهها برای کاهش خطر مرگ و بهبود کیفیت زندگی پس از درمان هستند.
علل ایجاد آنوریسم مغزی
علل و عوامل خطر آنوریسم مغزی ترکیبی از ژنتیک، سبک زندگی و بیماریهای زمینهای هستند. همهی بیماران همهی این عوامل را ندارند، اما هرچه تعداد و شدت این ریسکفاکتورها بیشتر باشد، احتمال ضعیف شدن دیواره رگ و تشکیل آنوریسم مغزی بالاتر میرود.
فشار خون بالا (هیپرتانسیون)
فشار خون بالا یکی از مهمترین علل آنوریسم مغزی و پارگی آن است. وقتی فشار خون برای مدت طولانی کنترل نشده باقی بماند، دیواره شریانهای مغزی بهتدریج ضعیف میشود و زمینه برای گشادشدگی موضعی رگ و تشکیل آنوریسم فراهم میگردد. کنترل منظم فشار خون با دارو و اصلاح سبک زندگی نقش کلیدی در کاهش خطر آنوریسم دارد.
سیگار کشیدن
سیگار بهطور مستقیم به دیواره رگها آسیب میزند و خطر ایجاد آنوریسم مغزی و همچنین پارگی آن را افزایش میدهد. نیکوتین و سایر مواد شیمیایی موجود در دود سیگار باعث التهاب عروقی، سفتی رگها و تسریع تصلب شرایین میشوند. ترک سیگار یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش خطر آنوریسم مغزی و عوارض قلبیـعروقی است.
عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
در برخی افراد، سابقه خانوادگی آنوریسم مغزی یا اختلالات ژنتیکی در ساختار دیواره رگها وجود دارد. اگر یکی از بستگان درجه یک (پدر، مادر، خواهر، برادر) دچار آنوریسم مغزی بوده است، احتمال بروز این عارضه در سایر اعضای خانواده بیشتر میشود. در این موارد، پزشک ممکن است انجام تصویربرداری غربالگری را توصیه کند.
اختلالات بافت همبند و بیماریهای مادرزادی
بعضی از بیماریهای ارثی که روی بافت همبند بدن اثر میگذارند، مانند سندرم مارفان، سندرم اهلرز ـ دانلوس یا پلیکیستیک کلیه، میتوانند باعث ضعف ساختاری دیواره عروق شوند. در این بیماران، رگها مستعد گشادشدگی و تشکیل آنوریسم در مغز و سایر نقاط بدن هستند و لازم است تحت نظر پزشک و پیگیری منظم باشند.
تصلب شرایین و بیماریهای عروقی
تصلب شرایین (آترواسکلروز) حالتی است که در آن دیواره شریانها بهعلت رسوب چربی و کلسترول، سفت و ضخیم میشود. این روند میتواند ساختار رگ را تغییر داده و در بعضی نواحی باعث ایجاد نقاط ضعیف و گشادشدگی موضعی شود. بیماریهای عروقی دیگر نیز ممکن است با ایجاد التهاب و آسیب به دیواره شریانها، زمینهساز آنوریسم مغزی شوند.
آسیب و ضربه شدید به سر
در برخی موارد، ضربه شدید به سر یا تروما میتواند به دیواره عروق مغزی آسیب بزند و در طول زمان باعث شکلگیری آنوریسم شود. اگر بعد از ضربه، علائمی مثل سردرد مداوم، تغییرات بینایی یا علائم عصبی ظاهر شوند، ارزیابی دقیق با تصویربرداری مغزی اهمیت دارد.
مصرف مواد مخدر محرک (بهویژه کوکائین و آمفتامینها)
مصرف مواد محرکی مانند کوکائین، شیشه و سایر آمفتامینها موجب افزایش ناگهانی و شدید فشار خون و انقباض عروق میشود. این تغییرات حاد میتواند به دیواره رگهای مغزی آسیب بزند و خطر تشکیل و پارگی آنوریسم مغزی را به شکل قابلتوجهی بالا ببرد. پرهیز کامل از این مواد برای کاهش خطر سکته مغزی و آنوریسم ضروری است.
افزایش سن و سایر عوامل سبک زندگی
با بالا رفتن سن، دیواره عروق بهطور طبیعی سفتتر و ضعیفتر میشود و احتمال ایجاد آنوریسم مغزی افزایش مییابد. علاوه بر آن، عواملی مثل استرس مزمن، تغذیه نامناسب، بیتحرکی و مصرف الکل در کنار هم میتوانند روی سلامت عروقی تأثیر منفی بگذارند و ریسک کلی بیماریهای مغزیـعروقی را بالا ببرند.
برای آنوریسم مغزی چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
آنوریسم مغزی همیشه علامت واضح ندارد، اما بعضی نشانهها هشدار میدهند که باید سریع به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید. مهمترین حالت، سردرد ناگهانی و بسیار شدید است که بیمار آن را «بدترین سردرد عمر» توصیف میکند؛ بهخصوص اگر همراه با تهوع، استفراغ، تاری دید یا کاهش هوشیاری باشد. این وضعیت میتواند نشانه پارگی آنوریسم مغزی و خونریزی سابآراکنوئید باشد و نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.
در موارد زیر هم بهتر است در اولین فرصت به بهترین جراح مغز و اعصاب مراجعه کنید:
- سردردهای جدید و مکرر که الگوی آنها تغییر کرده است
- تاری دید، دوبینی یا درد پشت چشمها بدون علت مشخص
- ضعف یا بیحسی یک سمت صورت یا بدن
- افتادگی پلک یا اختلال در حرکت چشمها
- سابقه آنوریسم مغزی در بستگان درجه یک
بهطور خلاصه، هر سردرد ناگهانی و غیرعادی همراه با علائم عصبی را باید جدی گرفت و بدون تأخیر با اورژانس یا پزشک متخصص مشورت کرد.
روشهای تشخیص آنوریسم مغزی
تشخیص آنوریسم مغزی معمولاً با روشهای تصویربرداری انجام میشود تا محل، اندازه و نوع آنوریسم بهصورت دقیق مشخص شود. این بررسیها به پزشک کمک میکند خطر پارگی را ارزیابی کرده و بهترین روش درمان را انتخاب کند.
سیتیاسکن (CT Scan)
سیتیاسکن اولین و سریعترین روش برای بررسی خونریزی مغزی است. اگر آنوریسم پاره شده باشد، CT معمولاً خونریزی سابآراکنوئید را بهوضوح نشان میدهد.
سیتی آنژیوگرافی (CTA)
CTA با تزریق ماده حاجب انجام میشود و تصویر دقیقتری از عروق مغزی و محل آنوریسم ارائه میدهد. این روش یکی از رایجترین تستها برای تشخیص اولیه آنوریسم مغزی است.
امآرآی و امآر آنژیوگرافی (MRI / MRA)
MRI و MRA برای بررسی آنوریسمهای کوچک، آنوریسمهای بدون پارگی و ارزیابی دقیق ساختارهای اطراف مغز بسیار کاربرد دارند. این روشها برای پیگیری دورهای هم استفاده میشوند.
آنژیوگرافی مغزی (Digital Subtraction Angiography – DSA)
DSA دقیقترین و تخصصیترین روش تشخیص آنوریسم مغزی است. این روش بهعنوان استاندارد طلایی (Gold Standard) شناخته میشود و به پزشک اجازه میدهد جزئیات کامل رگها را مشاهده کند. در بسیاری از موارد، برنامهریزی درمان بر اساس نتایج DSA انجام میشود.
درمان آنوریسم مغزی
درمان آنوریسم مغزی به اندازه، محل آنوریسم، سن بیمار، وضعیت عمومی و اینکه آنوریسم پاره شده یا نه بستگی دارد. هدف اصلی درمان، جلوگیری از پارگی یا خونریزی مجدد و کاهش خطر مرگ و عوارض عصبی است. بهطور کلی، دو رویکرد اصلی وجود دارد: روشهای اندوواسکولار و جراحی باز (کلیپینگ) و در بعضی موارد، پیگیری بدون جراحی.
روشهای اندوواسکولار (اینترونشن، کویلینگ، بالون)
در روشهای اندوواسکولار، بدون باز کردن جمجمه و از طریق رگها به آنوریسم مغزی دسترسی پیدا میشود:
- کویلینگ (Coil Embolization):
یک کاتتر نازک از شریان کشاله ران یا مچ دست وارد شده و به عروق مغزی هدایت میشود. سپس سیمپیچهای بسیار ظریف داخل حفره آنوریسم قرار میگیرند تا با تشکیل لخته، آنوریسم از جریان خون جدا شود و خطر پارگی کاهش یابد. - بالون یا استنت کمکی:
در بعضی انواع آنوریسم، برای نگه داشتن کویلها یا حفظ جریان مناسب در رگ اصلی، از بالون یا استنت (فنر فلزی داخل رگ) استفاده میشود. این کار به بسته شدن ایمن آنوریسم و حفظ خونرسانی طبیعی مغز کمک میکند.
این روشها کمتهاجمیترند، زمان بهبودی کوتاهتری دارند و در بسیاری از بیماران بهخصوص سالمندان یا افراد پرخطر، گزینهی مناسبی محسوب میشوند.
جراحی باز و کلیپینگ آنوریسم
در جراحی باز آنوریسم مغزی، جراح با انجام کرانیوتومی (باز کردن قسمتی از جمجمه) به محل آنوریسم میرسد همچنین:
- یک کلیپس فلزی مخصوص را روی پایه آنوریسم قرار میدهد.
- با این کار، خون دیگر وارد حفره آنوریسم نمیشود و عملاً آنوریسم از گردش خون خارج میگردد.
کلیپینگ یک روش مؤثر و پایدار است و در بسیاری از موارد، اگر آنوریسم کامل بسته شود، احتمال عود بسیار کم خواهد بود. انتخاب بین کلیپینگ و روشهای اندوواسکولار به محل و شکل آنوریسم، شرایط بیمار و تجربه تیم درمان بستگی دارد.
درمان آنوریسم مغزی بدون پارگی
در آنوریسمهای بدون پارگی، تصمیمگیری ظریفتر است و به ریسک پارگی در آینده وابسته است:
- در آنوریسمهای کوچک و کمخطر، ممکن است فقط پیگیری دورهای با MRI/MRA یا CT آنژیو توصیه شود.
- اگر آنوریسم بزرگ، در محل حساس، علامتدار یا پرخطر باشد، معمولاً کویلینگ اندوواسکولار یا کلیپینگ جراحی برای پیشگیری از پارگی پیشنهاد میشود.
- کنترل فشار خون، ترک سیگار، اصلاح سبک زندگی و پایبندی به ویزیتهای منظم، بخش مهمی از تصمیمگیری درمانی و همینطور مراقبت های بعد از آنوریسم مغزی بهشمار میروند.
در نهایت، انتخاب بهترین روش درمان باید توسط جراح مغز و اعصاب باتجربه و بر اساس شرایط اختصاصی هر بیمار انجام شود.
سوالات متداول
1.آیا آنوریسم مغزی ارثی است؟
در بیشتر افراد ارثی نیست، اما اگر یکی از بستگان درجهیک دچار آنوریسم مغزی باشد، احتمال بروز آن در خانواده کمی بیشتر میشود و گاهی تصویربرداری غربالگری توصیه میگردد.
آیا آنوریسم مغزی بدون علامت خطرناک است؟
آنوریسم مغزی بدون علامت هم میتواند خطرناک باشد، چون ممکن است ناگهان پاره شود؛ میزان خطر به اندازه و محل آنوریسم بستگی دارد و گاهی نیاز به پیگیری یا درمان پیشگیرانه دارد.
3.احتمال عود آنوریسم بعد از عمل چقدر است؟
احتمال عود به نوع درمان (کویلینگ یا کلیپینگ)، محل و اندازه آنوریسم بستگی دارد، اما با جراحی موفق و پیگیری تصویربرداری منظم معمولاً ریسک عود پایین نگه داشته میشود.
نتیجهگیری
آنوریسم مغزی یک عارضه جدی است که در صورت پارگی میتواند باعث خونریزی مغزی، آسیب عصبی و حتی مرگ شود. تشخیص زودهنگام، کنترل عوامل خطر و انتخاب بهترین روش درمان توسط یک جراح مغز و اعصاب باتجربه، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض و حفظ کیفیت زندگی بیمار دارد. اگر دچار سردردهای ناگهانی، مشکلات بینایی یا علائم عصبی غیرمعمول هستید، نباید آنها را نادیده بگیرید.
برای بررسی دقیق، مشاوره تخصصی و درمان انواع آنوریسم مغزی، میتوانید با دکتر مسعود شیروانی جراح مغز و اعصاب تماس بگیرید تا با ارزیابی کامل و انتخاب بهترین روش درمان، از خطرات احتمالی جلوگیری شود.